Krajowy Program Działań wobec Chorób Otępiennych

Krajowy Program Działań wobec Chorób Otępiennych — rozpoczyna się wdrażania

W dniu 21 września obchodzimy Światowy Dzień Choroby Alzheimera.

14 września 2026 roku w Ministerstwie Zdrowia odbyła się konferencja inaugurująca realizację „Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych, polityki publicznej do roku 2030”. To pierwszy w Polsce tak kompleksowy program mający stanowić podstawę skoordynowanych działań na rzecz osób z chorobami otępiennymi, ich rodzin i opiekunów — od profilaktyki i wczesnego wykrywania, poprzez diagnostykę i leczenie, po długoterminowe wsparcie i rozwój badań.

Konferencję otworzyły Katarzyna Kęcka, podsekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia, oraz Marzena Okła-Drewnowicz, sekretarz stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów i Pełnomocnik Rządu ds. Polityki Senioralnej.

Silny głos podczas dzisiejszego spotkania należał do neurologów i przedstawicieli PTN. Prof. Bartosz Karaszewski, konsultant krajowy w dziedzinie neurologii, przedstawił skalę wyzwań związanych z chorobami otępiennymi i ich rosnące znaczenie dla zdrowia publicznego. Prof. Karaszewski od dłuższego czasu wskazuje wczesną detekcję i określenie przyczyny zaburzeń poznawczych jako jedno z najpilniejszych zadań stojących przed polską neurologią.

W kluczowym panelu „Rozpoznanie i leczenie chorób otępiennych w polskim systemie ochrony zdrowia” uczestniczyli przedstawiciele PTN: prof. Alina Kułakowska — prezes PTN, prof. Halina Sienkiewicz-Jarosz — prezes elekt PTN, przewodnicząca Krajowej Rady ds. Neurologii oraz członkini Zarządu Sekcji Alzheimerowskiej PTN, a także dr hab. n. med. Agnieszka Gorzkowska, prof. SUM — przewodnicząca Sekcji Alzheimerowskiej PTN i prof. Konrad Rejdak, past-prezes PTN. W dyskusji uczestniczyli także przedstawiciele Polskiego Towarzystwa Alzheimerowskiego, środowiska geriatrycznego, Ministerstwa Zdrowia oraz eksperci zajmujący się diagnostyką i opieką nad osobami z chorobami otępiennymi. Jak podkreślili uczestnicy debaty wczesne wykrywanie zaburzeń poznawczych, prawidłowe określenie ich etiologii i stworzenie sprawnej ścieżki diagnostycznej pacjenta należą dziś do najważniejszych wyzwań neurologii. Znaczenie tych działań dodatkowo rośnie wraz z rozwojem diagnostyki biomarkerowej i nowych możliwości terapeutycznych w chorobie Alzheimera.

Krajowy Program zakłada działania obejmujące m.in. zwiększanie świadomości społecznej i ograniczanie czynników ryzyka, wcześniejsze wykrywanie chorób otępiennych, poprawę dostępu do sprawnej diagnostyki i leczenia oraz rozwój wsparcia dla pacjentów i ich opiekunów. Ważnymi elementami mają być także rozwój danych i badań oraz działania edukacyjne kierowane do społeczeństwa.

Przyjęcie Programu było ważnym początkiem. Dzisiejsza inauguracja jego realizacji oznacza wejście w najważniejszy etap — przełożenie zapisów dokumentu na rzeczywistą zmianę ścieżki pacjenta.

Gratulujemy wszystkim osobom powołanym do Zespołu ds. monitorowania realizacji Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych — są wśród nich prof. H. Sienkiewicz-Jarosz i prof. B. Karaszewski

15 września 2026 roku  w Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej odbyła się debata ekspercka oraz wspólne posiedzenie trzech zespołów parlamentarnych pod hasłem „Choroby otępienne i przyszłość pokoleń — wyzwania dla polityki zdrowotnej”. W wydarzeniu, zorganizowanym we współpracy z Polskim Towarzystwem Neurologicznym i Alzheimer Polska, spotkali się parlamentarzyści, neurolodzy, eksperci systemu ochrony zdrowia, przedstawiciele administracji publicznej oraz środowiska pacjentów i opiekunów.

Wydarzenie odbyło się pod patronatem pani Monika Wielichowska Wicemarszałek Sejmu RP, a przewodniczyły mu posłanki: Iwona Kozłowska, przewodnicząca Parlamentarnego Zespołu ds. Chorób Centralnego Układu Nerwowego i Parlamentarnego Zespołu ds. Chorób Cywilizacyjnych oraz Gabriela Lenartowicz, przewodnicząca Parlamentarnego Zespołu ds. Choroby Alzheimera.

Szczególne miejsce w dyskusji zajęły konsekwencje rozpoczęcia realizacji Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych oraz przygotowanie polskiego systemu do nowych możliwości diagnostycznych i terapeutycznych. Prof. Alina Kułakowska, prezes PTN podkreśliła wielowymiarowość problemu chorób otępiennych i znaczenie edukacji społeczeństwa. Pogorszenie funkcji poznawczych zawsze powinno skłaniać do diagnostyki, zwłaszcza że neurologia wchodzi w nowy etap leczenia choroby Alzheimera. Rejestracja w UE dwóch leków spowalniających przebieg tej choroby oznacza konieczność przygotowania systemu do szybkiej diagnostyki różnicowej otępień i identyfikowania pacjentów, którzy mogą odnieść korzyść z nowych terapii. Prof. Kułakowska przypomniała również o oczekiwanym przez środowisko neurologiczne rozwoju sieci neurologicznej, w której jednym z kluczowych obszarów powinny być choroby neurozwyrodnieniowe.

— Krajowy Program Działań wobec Chorób Otępiennych jest niezwykle ważnym punktem wyjścia, ale teraz konieczne jest wypełnienie jego zapisów konkretną treścią i przełożenie ich na praktyczne rozwiązania. Środowisko polskich neurologów jest otwarte na współpracę. Służymy całą swoją wiedzą i ekspertyzą dla dobra naszych pacjentów — podkreśliła prof. Alina Kułakowska.

Prof. Bartosz Karaszewski, konsultant krajowy w dziedzinie neurologii, wskazał na dwa zasadnicze wymiary Krajowego Programu: medyczny i społeczny. W obszarze medycznym istnieją obecnie realne możliwości ograniczenia przyszłego obciążenia chorobami otępiennymi. Pierwszym narzędziem jest profilaktyka oparta na dobrze zdefiniowanych modyfikowalnych czynnikach ryzyka. Drugim — rozwój terapii modyfikujących przebieg choroby. W Polsce analizowane są możliwości stworzenia programu lekowego, jednak decyzje w tej sprawie jeszcze nie zapadły. Warunkiem skutecznego wykorzystania nowych terapii jest jednak właściwa organizacja diagnostyki.

Prof. Halina Sienkiewicz-Jarosz, przewodnicząca Krajowej Rady ds. Neurologii i prezes elekt PTN, podkreśliła, że przyjęcie Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych jest ogromnym postępem. Program powinien stać się wspólną ramą integrującą edukację, profilaktykę, wczesną diagnostykę, leczenie, wsparcie opiekunów, badania naukowe oraz gromadzenie wiarygodnych danych. Szczególną uwagę zwróciła na profilaktykę. Wśród modyfikowalnych czynników ryzyka otępienia znajdują się również takie, o których mówi się stosunkowo rzadko, jak zaburzenia słuchu czy samotność. Kontrolowanie modyfikowalnych czynników ryzyka może zapobiec lub opóźniać wystąpienie aż 45% przypadków chorób otępiennych.

Dr hab. n. med. Agnieszka Gorzkowska, prof. SUM, przewodnicząca Sekcji Alzheimerowskiej PTN podkreśliła, że zaburzenia otępienne są chorobami, a nie fizjologiczną konsekwencją wieku. Pacjent zgłaszający zaburzenia pamięci, uwagi czy trudności z podejmowaniem decyzji wymaga oceny, czy przyczyną jest proces otępienny, czy inne zaburzenie funkcji poznawczych. Ma to szczególne znaczenie w przypadku przyczyn potencjalnie odwracalnych, w których odpowiednio wczesna interwencja może zmienić dalszy przebieg choroby. Prof. Gorzkowska wskazała również, że otępienie wpływa na przebieg innych chorób przewlekłych. Pacjent może mieć coraz większe trudności z kontrolowaniem cukrzycy czy nadciśnienia, rośnie też ryzyko hospitalizacji, upadków i dodatkowej niesprawności. To kolejny argument przemawiający za wcześniejszym rozpoznawaniem zaburzeń poznawczych.

Prof. Konrad Rejdak, past prezes PTN, zwrócił uwagę, że wprowadzanie nowych terapii w chorobie Alzheimera jest szansą na równoległe zbudowanie kompleksowego modelu diagnostyki i opieki nad pacjentami. Jak podkreślił, doświadczenia z programami lekowymi w innych chorobach neurologicznych pokazują, że wokół nich rozwijają się wyspecjalizowane ośrodki i struktury dostosowane do potrzeb chorych. Podobny kierunek może umożliwić rozwój systemu referencyjności w chorobie Alzheimera. Prof. Rejdak zaznaczył jednocześnie, że kwalifikacja do nowych terapii będzie wymagała dużego doświadczenia zespołów neurologicznych. Znaczna część pacjentów to osoby starsze, z wielochorobowością i przyjmujące wiele leków, dlatego kluczowe będzie wskazanie tych chorych, którzy mogą odnieść największą korzyść z leczenia przy akceptowalnym ryzyku działań niepożądanych.

Perspektywę osób żyjących z chorobą Alzheimera i ich rodzin przedstawiła dr n. o zdr. Edyta Ekwińska, prezes Alzheimer Polska. Podkreśliła, że choroby otępienne po wielu latach zaczynają zajmować należne im miejsce w polityce zdrowotnej, a zmiana dotyczy zarówno dostępu do leczenia, jak i społecznego postrzegania choroby. Coraz więcej pacjentów otwarcie mówi o swoim doświadczeniu, czemu służyła również towarzysząca wydarzeniu wystawa „Ja, życie z Alzheimerem”. Dr Ekwińska wskazała jednocześnie na potrzebę usprawnienia ścieżki pacjenta oraz zaznaczyła, że opieka nad chorymi nie może ograniczać się do farmakoterapii — równie ważne są terapia poznawcza, zajęcia grupowe i inne formy wsparcia pozwalające pacjentom jak najdłużej zachować samodzielność i dobrą jakość życia.

Posłanka Iwona Kozłowska podkreśliła znaczenie edukacji oraz konieczność zapewnienia równego dostępu do opieki neurologicznej niezależnie od miejsca zamieszkania, natomiast posłanka Gabriela Lenartowicz zwróciła uwagę na społeczny wymiar chorób otępiennych oraz potrzebę rozwoju wsparcia dla chorych i ich opiekunów, przy jednoczesnym przełamywaniu stereotypów związanych z chorobą.

W dyskusji uczestniczyły również przedstawicielki Ministerstwo Zdrowia, które poinformowały o pracach nad ścieżkami diagnostyczno-terapeutycznymi w najczęstszych chorobach, w tym chorobach otępiennych, koordynacją opieki neurologicznej oraz systemowymi rozwiązaniami dotyczącymi wsparcia opiekunów.

Debata pokazała dużą zgodność środowisk zaangażowanych w opiekę nad osobami z chorobami otępiennymi. Krajowy Program Działań wobec Chorób Otępiennych otwiera nowy etap, ale jego powodzenie będzie zależało od konkretnych rozwiązań, a także odpowiedniego finansowania programu. Polskie Towarzystwo Neurologiczne deklaruje pełną gotowość do współpracy przy tworzeniu tych rozwiązań.